bastanاز دوران نخست تاریخ بشریت، اعمال مجازات اعدام وجود داشته و رو به گسترش بوده است. سوابق تاریخی حاکی از آن است که مجازات اعدام بخشی از نظام قضایی قبایل بدوی بوده است. مجازات جامعه برای تخلف فرد، به طور کلی شامل جبران خسارات‌ وارده توسط متخلف، تنبیه بدنی، طرد شدن، تبعید و اعدام بوده است. معمولا «جبران خسارت» و «طرد شدن» برای اجرای عدالت کفایت می‌کرد.

از طرفی پاسخ به ارتکاب جرایمی از سوی دیگر قبایل معمولا شامل عذرخواهی رسمی، پرداخت غرامت و یا دشمنی خونی بوده است. در واقع دشمنی خونی و انتقام گیری، زمانی میان خانواده‌ها و قبایل صورت می‌گرفت که قضاوت مابین طرفین دعوی با شکست مواجه می‌شد و یا آنکه اساسا قبایل فاقد نظام داوری بودند.

مجازات‌های شدید در طول تاریخ شامل خرد کردن استخوان‌های مجرم توسط چرخ، جوشاندن در دیگ آب داغ، سلاخی، مثله کردن، خارج کردن ارگان‌های حیاتی، مصلوب کردن، رد کردن نیزه از بدن، خرد کردن بدن (خرد کردن بدن با فیل)، سنگسار، سوزاندن، تجزیه بدن، اره کردن، قطع سر، رها سازی روی قایق در دریا و پرتاب با توپ جنگی بوده است.

داوری‌ها در دشمنی‌های قبیله‌ای، اغلب به قراردادهای صلح می‌انجامید. این قراردادهای صلح، به منظور جبران خسارت بر اساس اصل تعویض، شامل مواردی همچون معاوضه‌های مادی (گاو و برده)، معاوضه عروس و داماد و یا پرداخت خون‌بها بود. قوانین تسویه‌حساب و حل و فصل در برخی موارد اجازه می‌داد که به جای ریخته شدن خون انسان، حیوانی جایگزین آن شود و یا پرداخت غرامت یا خون‌بها صورت پذیرد. در برخی از موارد فردی برای اعدام معرفی می‌شد که لزوما مجرم نبود و انتخاب وی بر اساس سلسله مراتب قبیله‌ای صورت می‌گرفت. تصمیم‌گیری در خصوص دشمنی‌های خونی در دوره‌هایی همچون دوران وایکینگ‌ها در جلسات قبیله‌ای انجام می‌گرفت. یکی از نمونه‌های مدرن‌تر انتقام‌های خونی «دوئل» است.

یونان باستان

در نقاط مشخصی از جهان، ملل و جوامع مختلف، در اشکال حکومتی گوناگون پدید آمدند. این جوامع به انحای مختلف از حیث زبان‌شناسی، دینی و یا قومیتی با یکدیگر متحد شدند. علاوه براین، گسترش این جوامع اغلب از طریق تسخیر اقوام و یا ملل همسایه صورت می‌پذیرفت. سپس، طبقات مختلف سلطنتی، اشرافی، عوام و بردگان شکل گرفتند.

بر این اساس، نظام حاکمیت قبیله‌ای جای خود را به نظام قضاوتی داد که بیشتر بر اساس طبقه افراد و فارق از قبیله آنان بود. اولین مثال بارز این‌گونه نظام‌ها، قوانین مصوب امپراطوری حمورابی در بابل و در قرن هجدهم قبل از میلاد مسیح بود که قوانین و مجازات‌های مختلف در آن بر اساس طبقه اجتماعی قربانیان و مجرمین وضع می‌شد.

مجازات اعدام همچنین به عنوان بخشی از قوانین مردم هیتی در قرن چهاردهم قبل از میلاد مسیح رواج داشته است. از سوی دیگر در قرن هفتم قبل از میلاد نیز در دوره ای دراکو، دیکتاتور آتن، مجازات اعدام را برای تمام جرایم به تصویب رسانید. در قرن پنجم قبل از میلاد، قوانین ۱۲ لوحه به عنوان مجازات مرگ در دوره روم باستان به تصویب رسید که این قوانین شامل به صلیب کشیدن، غرق کردن، شلاق تا سر حد مرگ، زنده سوزاندن و آویزان کردن مجرمین با میخ‌های بزرگ در بدن آنان بر روی الوار بوده است.

تورات نیز که به اسفار پنج‌گانه معروف بود مجازات اعدام برای قتل، آدم ربایی، جادو، تخلف در روز یکشنبه مقدس مسیحیان، توهین به مقدسات و گستره عظیمی از جرائم جنسی را دربر داشت، اگرچه بر اساس شواهد اجرای عملی اعدام بسیار نادر بوده است.

David, Death of Socrates 1787یونان باستان نیز مثال دیگری از این شیوه قضاوت و قانون‌گذاری است. نظام قانونی آتنی‌ها اولین بار توسط دراکو در سال ۶۲۱ قبل از میلاد تنظیم شده و مجازات مرگ در آن قوانین برای جرائم زیادی وضع گردیده بود. البته سولون بعد از دراکو قوانین وی را لغو و قوانین جدیدی وضع نمود. واژه (Draconian) در لاتین، بر اساس نام دراکو که قوانین سخت گیرانه‌ای را وضع نموده بود به کار برده می‌شود که در لغت به معنای قوانین سخت‌گیرانه است.

در یونان باستان طبق قوانین دراکو در قرن هفتم قبل از میلاد مجازات اعدام به دلیل ارتکاب قتل، خیانت به کشور، ایجاد حریق تعمدی و تجاوز به صورت گسترده جاری بوده است. اگرچه افلاطون معتقد بود که این مجازات تنها در مواردی که مجرمان اصلاح ناپذیر بوده اند باید اعمال می‌شد. رومیان نیز مجازات اعدام را برای گستره وسیعی از جرائم در نظر گرفته بودند هرچند شهروندان برای مدت کوتاهی از این مجازات معاف گردیدند.

مجازات اعدام توسط اغلب ادیان اصلی جهان تحریم شد. اما پیروان ادیان یهود و مسیحیت به طور مثال مدعی شدند که توجیهی برای مجازات اعدام در انجیل یافته‌اند، با این مضمون که «هرکس خون کسی را بریزد خون او نیز باید ریخته شود». البته مجازات اعدام برای جرائمی غیر از قتل مانند زنا و توهین به مقدسات نیز اعمال می‌شد. اصل قانونی کهن «مقابله‌ به ‌مثل»، که به معنی چشم در مقابل چشم، دندان در مقابل دندان و زندگی در مقابل زندگی بود و در قوانین حمورابی در بابل نیز وجود داشت، بعضی از جوامع را مجاب کرده بود که مجازات اعدام غیرمعمول نیست.

اثبات قطعی وجود و اجرای مجازات اعدام در زمان‌های گذشته دشوار است، ولی می‌توان این‌گونه تعبیر کرد که غالباً از آن جلوگیری به عمل می‌آمده و بعضاً با مجازات‌های دیگر و یا جزای نقدی جایگزین می‌شده است.