edam dar iranاعدام، یکی‌ از مخوف‌ترین و سنگین‌ترین مجازات‌ها در حوزه کیفر‌شناسی‌ است، اعدام یعنی‌ تحمیل قانونی مرگ به مجری نقض قوانین جنایی در جامعه، که با روش‌های مختلفی‌ چون دار زدن، سنگسار، گذراندن برق از بدن و … از سوی مجریان قانون انجام می‌‌پذیرد.

این نوع از مجازات همواره از بحث ‌برانگیز‌ترین روش‌های مجازات در دنیا به شمار می‌رفته است. مجازاتی که مستقیما حیات انسان را سلب می‌‌کند.

در ۲۰ نوامبر ۱۹۵۹ مجمع عمومی سازمان‌ملل، در چهاردهمین دوره کاری خود، به شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ماموریت داد تا درباره اعدام، طرز عمل و قوانین مربوط به آن مطالعه کند. همچنین نتایج و آثار ابقا و الغای مجازات اعدام را در زمینه جرم‌شناسی بررسی کند. مارک آنسل مستشار دیوان کشور فرانسه و مدیر بخش حقوق تطبیقی پاریس، گزارشی را درباره مجازات اعدام مطرح کرد که بعد‌ها در سال ۱۹۶۲ منتشر شد. وی با ارائه ارقام و آمار نتیجه می‌گیرد که «تمایل جامعه جهانی به سمت الغای مجازات اعدام و جایگزین ساختن آن به وسیله زندان و اقدامات تأمینی و تربیتی است.»

نگرش آنسل و دیگر مخالفان اعدام در میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی مصوب ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶ تاثیر گذاشت و به تأیید نگرش لغو اعدام منجر شد. همچنین اجرای اعدام را در کشورهایی که این مجازات را لغو نکرده‌اند به صورت محدود به موارد و شرایط خاص قبول کرد.

از لحاظ عملی نیز بین کشورهای جهان، رویکردهای متفاوتی ملاحظه می‌شود. برخی کشورهای جهان همچون اعضای اتحادیه اروپا به کلی لغو و برخی دیگر آن را محدود کرده‌اند.

اعدام در ایران

tamashaye edamمجازات اعدام در ایران از منظر حقوق کیفری، به سه دسته تقسیم می‌شود: اعدام قصاصی، اعدام حدی و اعدام تعزیری.

اعدام حدی: با توجه به تعاریف فقها از حد، اعدام حدی را می‌توان چنین تعریف کرد: مجازات مرگی است که از طرف شارع مقدس معین شده و نمی‌توان آن را به کمتر از مرگ تقلیل داد.

اعدام حدی را می‌توان این‌گونه تقسیم‌بندی نمود:

الف. جرایم جنسی، که شامل زنا (زنای محصنه، زنای با محارم، تجاوز به عنف و زنای غیر مسلمان با زن مسلمان) و لواط است.

ب. جرایم علیه دین و امنیت اجتماعی، که شامل محاربه و ارتداد است.

ج. جرایم تکرار جرم، همچون اجرای سه حد زنا و تکرار برای بار چهارم که در بار چهارم اعدام می‌شود.

اعدام قصاصی: این اعدام در موارد قتل عمد اجرا می‌شود و دارای شرایط خاصی است که در قانون مجازات اسلامی شرایط آن ذکر شده است و در بخش دوم همین نوشتار به آن خواهیم پرداخت.

اعدام تعزیری: (مجازات مرگی که از طرف حاکم معین می‌شود). بیشتر فقهای شیعه اعتقاد دارند اعدام تعزیری برپایه چند مورد از جمله: مصلحت فرد و جامعه، قیام در مقابل افساد فی الارض و نهی ازمنکر جایز است و مبنای این نوع اعدام را موارد برشمرده شده می‌دانند.

بر اساس ماده۱۴ قانون مجازات اسلامی، مجازات، به ۴ دسته تقسم می‌شود:

الف-حد

ب-قصاص

ج-دیه

د-تعزیر

بر اساس تقسیم‌بندی پیشین اعدام یا مجازات سالب حیات به سه دسته تقسیم می‌شود که به بررسی موارد اعدام حدی در قانون مجازات اسلامی ایران خواهیم پرداخت.

جرایم جنسی: زنا، لواط، تفخیذ

زنا: براساس ماده ۲۲۴ قانون مجازات اسلامی، حد زنا در موارد زیر اعدام است.

الف- زنا با محارم نسبی. ب- زنا با زن پدر، که موجب اعدام زانی است. پ- زنای مرد غیر مسلمان با زن مسلمان که موجب اعدام زانی است. ت- زنای به عنف یا اکراه از سوی زانی که موجب اعدام زانی است.

تبصره۱- مجازات زانیه در بندهای (ب) و (پ) حسب مورد، تابع سایر احکام مربوط به زنا است.

تبصره۲- هرگاه کسی با زنی که راضی به زنای با او نباشد در حال بیهوشی، خواب یا مستی زنا کند رفتار او در حکم زنای به عنف است. در زنا از طریق اغفال و فریب دادن دختر نابالغ یا از طریق ربایش، تهدید ویا ترساندن زن اگرچه موجب تسلیم شدن او شود نیز حکم فوق جاری است.

لواط: بر اساس ماده ۲۳۴ قانون مجازات اسلامی، «حد لواط» در موارد زیر اعدام است:

ماده ۲۳۴ – حد لواط برای فاعل، درصورت عنف، اکراه یا دارا بودن شرایط احصان، اعدام و در غیر این صورت صد ضربه شلاق است. حد لواط برای مفعول در هر صورت (وجود یا عدم احصان) اعدام است.

تبصره ١- در صورتی که فاعل غیر مسلمان و مفعول، مسلمان باشد، حد فاعل اعدام است.

تفخیذ: بر اساس ماده ۲۳۶ قانون مجازات اسلامی حد تفخیذ بر اساس شرایط عنوان شده در تبصره ماده اعدام است.

ماده ۲۳۶- در تفخیذ، حد فاعل و مفعول صد ضربه شلاق است و از این جهت فرقی میان محصن و غیرمحصن و عنف و غیرعنف نیست.

تبصره- در صورتی که فاعل غیر مسلمان و مفعول، مسلمان باشد، حد فاعل اعدام است.

تفخیذ عبارت از قرار دادن اندام تناسلی مرد بین ران‌ها یا نشیمنگاه انسان مذکر است.

ب- جرایم علیه دین و امنیت اجتماعی که شامل محاربه و ارتداد است.

بر اساس ماده ۲۶۲- هر کس پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله وسلم و یا هریک از انبیاء عظام الهی را دشنام دهد یا قذف کند ساب‌النبی است و به اعدام محکوم می‌شود.

تبصره- قذف هر یک از ائمه معصومین علیهم السلام و یا حضرت فاطمه زهرا سلامالله علی‌ها یا دشنام به ایشان در حکم سب نبی است.

ارتداد: در فقه اسلامی مرتد دو نوع است و هر یک احکامی جداگانه دارد:

الف) مرتد فطری: کسی است که پدر یا مادر یا والدینش هنگام انعقاد نطفه وی مسلمان بوده، بعد از بلوغ، آیین اسلام را پذیرفته و سپس به کفر روی آورده است؛ مانند سلمان رشدی که پدرش مسلمان است.

ب) مرتد ملی: کسی است که پدر و مادرش هنگام انعقاد نطفه وی کافر بوده اند؛ بعد از بلوغ، اظهار کفر کرده، سپس مسلمان شده و بعد از آن به کفر باز گشته است.

حد سرقت: حد سرقت در صورتی که شرایط موجود در ماده ۲۶۸ حاصل شده باشد به شرح زیر است.

الف- در مرتبه اول، قطع چهار انگشت دست راست سارق از انتهای آن است، به طوری که انگشت شست و کف دست باقی بماند.

ب- در مرتبه دوم، قطع پای چپ سارق از پایین برآمدگی است، به نحوی که نصف قدم و مقداری از محل مسح باقی بماند.

پ- در مرتبه سوم، حبس ابد است.

ت- در مرتبه چهارم، اعدام است هر چند سرقت در زندان باشد.

محاربه:

An Iranian policeman checks his gun before the hanging of Majid Kavousifar and Hossein Kavousifar in Tehranماده ۲۷۹- محاربه عبارت از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آن‌ها است، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد. هرگاه کسی با انگیزه شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبه عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی‌شود.

ماده ۲۸۱- راهزنان، سارقان و قاچاقچیانی که دست به سلاح ببرند و موجب سلب امنیت مردم و راه‌ها شوند محاربند.

ماده ۲۸۲- حد محاربه یکی از چهار مجازات زیر است:

الف- اعدام

ب- صلب

پ- قطع دست راست و پای چپ

ت- نفی بلد

ماده ۲۸۶- هرکس به‌طور گسترده، مرتکب جنایت علیه تمامیت جسمانی افراد، جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور، نشر اکاذیب، اخلال در نظام اقتصادی کشور، احراق و تخریب، پخش مواد سمی و میکروبی و خطرناک یا دایر کردن مراکز فساد و فحشا یا معاونت در آن‌ها گردد به گونه‌ای که موجب اخلال شدید در نظم عمومی کشور، ناامنی یا ورود خسارت عمده به تمامیت جسمانی افراد یا اموال عمومی و خصوصی، یا سبب اشاعه فساد یا فحشا در حد وسیع گردد، مفسد فی‌الارض محسوب و به اعدام محکوم می‌گردد.

ماده ۲۸۷- گروهی که در برابر اساس نظام جمهوری اسلامی ایران، قیام مسلحانه کند یاغی محسوب می‌شود و در صورت استفاده از سلاح، اعضای آن به مجازات اعدام محکوم می‌گردند.

متاسفانه جرایم و مجازات‌های حدی جرایمی هستند که ارادۀ شاکی در شروع به تعقیب آن نقشی مؤثر ندارد. و لذا گذشت وی تأثیری در تعقیب و روند رسیدگی و مجازات مجرم ندارد.